تبلیغات
شعر و عرفان - تاریخچه شعر عرفانی
شنبه 9 خرداد 1388

تاریخچه شعر عرفانی

   نوشته شده توسط: مسعود    نوع مطلب :مقالات ،

  تاریخ دقیقی از شعر عارفانه ومیزان استفاده از ان در محاورات عرفی وعلمی در دست نیست ولی انچه مسلم است شعر در همه ادواری که وجود داشته ودر هر قشر وملیتی که بوده مناسب ترین بستر برای ارائه مفاهیم معرفتی واحساسات درونی وهمچنین سلائق شخصی افراد بوده است چه اینکه شعر به خاطر نوع ساختارش متکلم را واداربه ایجاز گوئی ومختصر کردن متن سخن خود می کند ومخاطب را وادار میکند که برای فهم ان ازتخیل خود استفاده کند ومفهوم را با روح خود درک کند وواضح است که انچه با روحانیت گفته شود با روحانیت درک خواهد شد واین در اشعار عارفانه مصداق اتم واکملی دارد .درواقع در فرهنگ های مختلف شعر ابزاری است برای انتقال سریع وغیر قابل حصر در کوتاه ترین جملات که هر مفهوم سنگینی رامیتوان در قالب شعر قرار داد وهرکس حظ وبهره خویش را از ان ببرد همانگونه که در اشعار فارسی این نکته ملموس است مثل اشعارعارفانه ای که از شعرایی مثل سعدی وحافظ ومولوی و...موجود است ودر میان مردم به صورت ضرب المثل وبیان مصداق استفاده میشود ودر متون عرفانی به عنوان شاهد مثال وبیان منزل وحتی دستورالعمل عرفانی توسط عارفان نامی مورد استفاده قرار میگیرد وهرکسی بهره خود را میبرد وبیان مقصود میکند. شاید بتوان از شعر معروف سعدی به عنوان مثال استفاده کرد که بنی ادم اعضای یک پیکرند ...که در افرینش ز یک گوهرند که ظاهر شعر برای انتقال مفهوم تعاون وهم یاری وهم فهمی از ان استفاده میشود وحتی این مفهوم در سطح جهانی مورد توجه است وسردر سازمان ملل مزین به این شعر است و در مفاهیم عارفانه به عنوان بیان مفهوم وحدت وجود مورد استفاده قرار میگیرد که شاید شاعر هر دو مفهوم را مد نظر داشته باشد وهر کس استفاده خود را میبرد واین از خصوصیات شعر است یعنی عدم انحصار در یک معنای خاص.واشعار فارسی وعربی ودیگر زبان ها پراست از چنین نکاتی .شعر در ادیان مختلف نیز نقش پر رنگی را ایفا می کند وباعث به وجود امدن ویا ماندگاری انها شده است مانند ودائیسم در هند که تعالیم ان مستخرج از سروده های (ریگ ودا )قدیمیترین ودای موجود است که تاریخچه ان به١۵٠٠سال قبل از میلاد میرسد ومضامین عبادی وعرفانی در قالب شعر بیان شده است ودر ادیان اسیای شرقی شعر نفوذ بسیاری دارد وتعالیم ان ادیان به وسیله شعر محافظت شده . ادیان چینی تاریخی مثل دین کنفسیوس ویا لائوتسه که تعالیم ان ادیان که عمدتا عرفانی است بوسیله صاحبان ان مکاتب ویاپیروان انها منظوم شده وکتاب (شیه جینگ)را کنفسیوس از اشعار رایج در بین مردم دست چین کردوبه عنوان تعالیم بنیادی به شاگردانش می اموخت وجمله وی که فیلسوف شهیر وسر سلسله بزرگترین دین چین باستان است در این مورد مشهور است که(((شعر))، منش انسان را مى سازد و ((آئین ))، انسان را پرورش مى دهد و ((موسیقى )) به انسان کمال مى بخشد).در شعر فارسی هم همواره شعر عرفانی پایگاه رفیعی داشته است ودر متون قبل از اسلام شاهد این موضوع هستیم چنانکه در ادیان ایران باستان مانند دین زرتشت مسائل عبادی وعرفانی وتعالیم بنیادی ان بوسیله شعر تدوین شده است وکتاب مقدس ایین زرتشت که (اوستا)نام دارد از سروده هایی مانند (یشتها)که در توصیف(یزدان)سروده شده و(گاتها) که در توصیف(اهورامزدا)سروده شده که این دو مشهور است که از اشعار زرتشت است وهمچنین سروده های دیگری که به موبدان زرتشتی منصوب است تشکیل شده وتا به امروز باقی مانده است. اما انچه که مسلم است بعد از ظهور اسلام شعر عرفانی بسیار پررنگ تر از قبل در شعر فارسی وجود داشته است واین به خاطر ذات تعالیم اسلام است که هر حقیقتی در ان پایه ای عرفان گونه دارد وهرگز نمیتوان در ان چیزی را پیدا کرد که سنخیتی با مسائل معرفت شناختی نداشته باشد واشعاری که از اهل بیت پیامبر علیهم السلام واصحاب خاص ایشان وعلماء بزرگ دین وهمچنین ائمه چهار گانه اهل سنت وجود دارد موید این مطلب است.واین موضوع باعث شده شعرای عرفان سرا خصوصا در سده های اولیه ظهور اسلام عموما از علماو نوادر علمی زمان خود باشند .حکیمانی مانند رودکی در قرن چهارم خواجه عبدالله انصاری در قرن پنجم انوری وخاقانی وسنایی غزنوی در قرن ششم مولوی و سعدی در قرن هفتم وحافظ در قرن هشتم همه از علما وفقیهان زمان خود بوده اند وسعی نموده اند که مسایل اعتقادی اسلامی را در قالب اشعار عرفانی خود جاودانه کنند وصرف نظر از اختلافات عقیدتی ومشی سلوکی انها که ناشی از اختلاف مذهب ویا سلیقه عرفانی انها بوده است همگی نقش موثری در ارائه فرهنگ عارفانه اسلام وحفظ وثبوت مبانی اعتقادی ونشر وگسترش ان در اقصا نقاط بلاد اسلامی داشته اند. حتی در خارج از ممالک اسلامی اشعار وارا ونظرات انها در بین مردم نفوذ بسیاری داشته ودارد وموجب اعجاب وتحسین سایر ملل گشته است از این نمونه میتوان سعدی را مثال زد که ملاحان چینی در هنگام پارو زدن اشعار وی را همخوانی میکردندودر بسیاری از مدارس اشعار وی را تدریس می کردند وامروزه نیز اثار زبان پارسی واشعار سعدی در انجا وجود دارد وهمچنین میتوان به تحسین شکسپیر نویسنده وشاعر معروف انگلیسی از سعدی اشاره کرد که خود را تحت تاثیر سعدی میداند ویا امرسون نویسنده معروف امریکائی که کتاب گلستان را یکی از اناجیل و از کتب مقدس دیانتی جهان می‌داند و معتقد است که دستورهای اخلاقی آن، قوانین عمومی و بین‌المللی است . همه اینها نمایانگر عمق نفوذ وپویایی تفکر حکیمان وشاعران مسلمان ایران است که بعد از صدها سال هنوز زبان گویای تفکر ملت خویش باقی مانده اند.                                                                                                                                                                                                                    این گفتار ادامه دارد                                                                                                                                           مقاله از : مسعود امجدی